Privacy en ethiek in slimme steden

Share

Om de leef- en werkomgeving in steden te waarborgen, wenden steeds meer stadsontwikkelaars en technologen zich tot slimme technologieën. Ook in Nederland zijn diverse projecten van start gegaan. Zo maakt de gemeente Eindhoven gebruik van sensoren die zijn geplaatst in een uitgaansstraat om de veiligheid op straat te vergroten. Zo’n slimme stad, waarbij gebruik wordt gemaakt van slimme technologie, kan bijdragen aan het oplossen van grote maatschappelijke problemen. Maar slimme steden zijn daarvoor wel afhankelijk van grote hoeveelheden data. De data die worden verzameld zijn daarnaast vaak persoonlijk of vertrouwelijk van aard. Wat betekent de opmars van de slimme stad daarmee voor onze privacy? In deze blog gaan wij in op de privacyrisico’s in slimme steden.

Wat zijn ‘slimme steden’?

Slimme steden (of ‘smart cities’) maken gebruik van enorme hoeveelheden data (‘Big Data’), algoritmen en technologie om de stad te beheren en besturen. In deze datagedreven steden zijn sensoren en apparaten met elkaar verbonden om het dagelijks leven te verbeteren. Slimme steden zijn daardoor sterk afhankelijk van ICT en het ‘Internet of Things’ (IoT). In smart cities kent het IoT diverse toepassingsgebieden. Voorbeelden van toepassingen zijn:

  • Slimme woningen
    Bij smart homes, of slimme woningen, draait het in feite om de integratie van verschillende technologieën. Diverse apparaten in de woning zijn met elkaar verbonden, communiceren via een cloud server en zijn vaak gekoppeld aan een app. De gegevens die de slimme apparaten verzamelen, worden gebruikt om ons leefcomfort te vergroten. Een ruime meerderheid van de Nederlandse huishoudens heeft inmiddels een of meer smart home producten in huis.
  • Slimme energie
    Naarmate de bevolking van steden groeit, groeit ook het probleem van energiebeheer. Slimme meters zijn essentieel om het energieverbruik in slimme steden (en daarbuiten) te optimaliseren. Slimme meters verzamelen gegevens over het energieverbruik per huishouden, inclusief piek- en laagste verbruik. In 2006 introduceerde de Europese Unie (EU) een plan voor slimme elektriciteit. Uiteindelijk wil de EU alle elektriciteitsmeters vervangen door slimme meters.
  • Slim transport
    Wereldwijd zijn er een aantal initiatieven die slimme technologie inzetten om de fileproblematiek op te lossen en (binnen)steden schoner te maken. Slim parkeren, waarbij bestuurders snel en gemakkelijk een parkeerplek kunnen vinden door gebruik te maken van een app, is daar een voorbeeld van. Dit draagt ongetwijfeld bij aan het tegengaan van verkeersopstoppingen. Maar met de app kan een bestuurder ook gelinkt worden aan een specifieke locatie, namelijk de parkeerplek.

Het gebruik van alle belangrijke systemen die het hart van een stad vormen – systemen die informatie geven over infrastructuur, energie, water- en afvalverwerking, toezicht enzovoorts – en het verzamelen, analyseren en delen van data, komen de ontwikkeling van de stad ten goede.

Privacyrisico’s in slimme steden

Ondanks de voordelen roepen smart cities ook juridische vragen op ten aanzien van privacy- en gegevensbescherming. Smart cities verzamelen immers (continu) data, waaronder persoonsgegevens. Bovendien staan apparaten door het IoT met elkaar in verbinding en kunnen data op diverse manieren aan elkaar worden gekoppeld. Doordat de gegevens van burgers het hart vormen van slimme steden, kan de privacy in het gedrang komen.

Toepassingen die gebruikmaken van gezichtsherkenning om inwoners te identificeren – onder andere bij het identificeren en vervolgen van verdachten – kunnen bijvoorbeeld worden gebruikt om ‘onschuldige’ burgers te volgen. Een ander risico is dat slimme meters kunnen leiden tot een schending van de privacy, bijvoorbeeld door de mogelijkheid tot identiteitsdiefstal en profilering. Ook kunnen slimme apparaten continu meeluisteren en daarnaast staan deze apparaten vaak in verbinding met elkaar of met het internet, waarbij informatie uitgewisseld kan worden. Dit zijn slechts enkele voorbeelden van privacyrisico’s in slimme steden.

Gegevensbeschermingsrecht (AVG)

Om smart city-toepassingen verantwoord verder te ontwikkelen dienen volgens de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) gemeenten zich meer bewust te zijn van de gevolgen van smart city-toepassingen voor rechten en vrijheden van burgers, waaronder de bescherming van persoonsgegevens. Uit onderzoek van de toezichthouder naar smart city-toepassingen in 12 Nederlandse gemeenten is gebleken dat de vaststelling of de gegevensverwerkingen in deze context wel rechtmatig zijn, niet altijd in voldoende mate is onderbouwd of gedocumenteerd. Zo wordt inbreuk gemaakt op de vrijheden van burgers. De Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) verbiedt in ieder geval het onnodig of ongeoorloofd verzamelen of gebruiken van persoonsgegevens (artikel 5 AVG).

Op grond van de AVG moeten burgers bovendien vooraf worden geïnformeerd over hoe en waarvoor de gegevens worden gebruikt (artikel 13 AVG). De AVG bepaalt ook dat burgers inzage moeten kunnen krijgen in de dataverzameling (artikel 15 AVG). In een slimme stad zullen burgers echter niet of nauwelijks worden geïnformeerd over welke persoonsgegevens exact worden verzameld en voor welk doel.

Behalve dat in slimme steden veel data worden verzameld, worden deze data vaak ook met elkaar gecombineerd. Aan de hand hiervan kunnen bijvoorbeeld voorspellingen worden gedaan ten aanzien van bepaalde risico’s in een stad. Een nog verdergaande stap is dat op basis van deze data (automatische) besluiten kunnen worden genomen.

De AVG stelt strenge eisen aan dit soort gegevensverwerkingen. Zo moet bijvoorbeeld op begrijpelijke wijze duidelijk worden gemaakt op basis van welke criteria tot een besluit wordt gekomen (artikel 13 lid 2 sub f AVG). Verder kent de AVG als uitgangspunt dat niemand onderworpen mag worden aan een uitsluitend op geautomatiseerde verwerking gebaseerd besluit waaraan voor hem of haar belangrijke (rechts)gevolgen zijn verbonden (artikel 22 AVG).

Ethische kwesties

Behalve privacyzorgen roept de slimme stad ook allerlei ethische kwesties op, zoals bijvoorbeeld de vraag of veiligheid in de stad zwaarder weegt dan de privacy van het individu.

De AP pleit voor meer ethiek in de slimme stad. De organisatie wijst in het onderzoeksrapport over smart cities op het belang van een openbare ruimte waarin burgers zich vrij en onbespied kunnen bewegen. Daartoe roept de AP gemeenten op ethische kaders op te stellen bij ieder technologisch voorstel.

Conclusie

Wat smart city-initiatieven met elkaar gemeen hebben, is dat het gaat om de aanpak van uitdagingen (zoals klimaat en energieverbruik) in een stedelijke context enerzijds en het gebruik van slimme technologie anderzijds. Om deze maatschappelijke problemen aan te pakken maken slimme steden gebruik van data, algoritmen en technologie om de stad te beheren en besturen. Daarbij worden veel data verzameld, waaronder persoonsgegevens. Soms worden deze gegevens gebruikt om risicoprofielen op te stellen of besluiten te nemen. Daarbij bestaat het risico op structurele benadeling van bepaalde groepen of stigmatisering van burgers. Smart city-toepassingen moeten voldoen aan de eisen van de AVG. De AVG stelt strenge eisen aan dit soort gegevensverwerkingen. In de praktijk zal het echter lastig zijn om burgers (goed) te informeren over welke persoonsgegevens exact worden verzameld, op welke wijze en voor welk doel. Bij het ontwerpen van smart cities dient gegevensbescherming een prioriteit te zijn. De AP juicht innovatief gebruik van data voor meerwaarde in de openbare ruimte toe, mits de privacy van burgers voldoende is gewaarborgd. De AP roept gemeenten op ethische kaders op te stellen bij ieder technologisch voorstel, zodat onze data daadwerkelijk privé blijven en onze privacy voldoende gewaarborgd is.

Ivy Woanya

Ivy Woanya

Ivy Woanya is jurist bij The Privacy Factory. Momenteel volgt zij de Master Internet, IE en ICT aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Zij heeft een passie voor privacy, big data en artificial intelligence.

Recente publicaties

Privacy Weekly

Meld u aan voor Privacy Weekly en blijf op de hoogte van recente trends en ontwikkelingen rondom privacy.

Op zoek naar

Gratis AVG|Check

Volg ons op social media

Meld u aan voor Privacy Weekly

Aanmelden Privacy Weekly
Elke donderdag een privacy alert, blog of whitepaper in uw inbox!
cookie

Wij gebruiken alleen functionele en analytische cookies om u een optimale gebruikerservaring te bieden op onze website. Onze cookies verzamelen geen persoonsgegevens. Meer informatie.